Vyf-en-veertig minute voor middernag het die onderhandelingspanne die vergadersaal op die derde vloer van Tuynhuys verlaat. Niemand het met die pers gepraat nie, maar drie senior onderhandelaars het Foks onafhanklik bevestig: die begrotingsooreenkoms waarop agt weke lang gedeeltelik gedoen is, staan ure voor die stemming in die Nasionale Vergadering op 'n mespunt.
In die hart van die dooie punt is een reël in 'n dokument van 214 bladsye: die voorgestelde verhoging van die brandstofheffing met 21 sent per liter. Dit klink klein. Dit is nie. Volgens die konsepdokument sou daardie 21 sent R4,1 miljard gewen het — geld waarmee die tesoury beplan het om die skolierervoedselprogram en die aanvullende toelae vir staatsklinieke te finansier.
01Die ooreenkoms wat Woensdagaand gebars het
Die kompromis was volgens twee bronne reeds so goed as geteken. Die heffing sou uitgestel word tot Oktober, met 'n hersiene formule wat landelike afstande in ag neem. Toe het die derde koalisievennotenaand 'n eis ingedien wat niks met die heffing te doen gehad het nie: 'n skriftelike versekering oor toekomstige posisies in twee staatsbeheerde entiteite.
“Ons het 'n werklike ooreenkoms gehad. Toe het iemand besef hy kan meer kry deur die tafel omver te gooi as deur daarby te bly.”
Daardie eis, sê bronne, is nou die werklike struikelblok — nie die heffing self nie. Die president se span het geweier om staatsaanstellings as onderhandelingsmunt te gebruik, en daarmee het die gesprekke opgedryf na waar hulle nou lê.
02Die brandstofheffing: 'n R1,08 wat alles laat wankel
Vir die gemiddelde motoris klink 21 sent per liter soos gister se nuus. Maar die heffing raak elke ton mielies wat van Hoopstad na Durban ry, elke bus wat werkers in Khayelitsha ophaal, en elke pakket wat 'n aanlynwinkel aflewer. Ekonomiste by twee van die grootste banke het aan Foks gesê die volle koste sal eerder op 38 tot 44 sent per liter uitkom teen die tyd wat dit by die toonbank beland.
Dít is waarom die uitstel nie so eenvoudig is soos dit klink nie. As die heffing uitstaan, moet die R4,1 miljard êrens vandaan kom. Die tesoury se plan B — 'n eenmalige oorbruggingslening teen buitelandse markkoerse — staan in die konsep genoem as 'Opsie C', met 'n handgeskrewe nota langs dit: 'duur, maar moontlik'.
03Wie blink as die stemming uitloop?
Die politieke winskele is maklik om te sien. Die opposisie kry 'n aanduiding dat die regering se meerderheid bros is sonder om self 'n stem te hoef te regverdig. Die koalisievennote kry drukkingsoorwig wat volgende jaar se begrotingsronde verdien. En die publiek kry... nog 'n week van onsekerheid oor die prys van petrol.
Binne die regeringsalliansie is die stemming gemeng. Een senior lid het aan Foks gesê die alliansie 'het 'n karaktertoets gedoen en skaars geslaag'. 'n Ander was uitgesproker: as die stemming Vrydag uitloop, sal die markte dit lees as 'n regering wat sy eie begroting nie kan deurdruk nie.
“'n Begroting wat jy nie kan verdedig in die kamer waar dit gestem word nie, is geen begroting nie. Dit is 'n verskoning.”
04Wat vrydag in die Vergadering kan gebeur
Drie uiteindes word binne die alliansie ernstig bespreek. Die eerste: die stemming gaan deur met die uitgestelde heffing, en die stryd skuif na die wysigingswet in September. Die tweede: die stemming word uitgestel tot volgende week, met 'n nuwe onderhandelingsrondte oor die naweek. Die derde — wat niemand amptelik noem nie, maar almal privaat erken — is dat die begroting verslaan word en die land 'n grondwetlike krisis van onbekende omvang betree.
Foks sal heel naweek by die Parlement wees. Volg ons regstreekse verslaggewing Vrydagoggend vanaf 08:00.